काठमाडौँ — विश्वभर जलवायु परिवर्तनका कारण मौसम झन् अनिश्चित बन्दै गएको अवस्थामा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित नयाँ मौसम पूर्वानुमान प्रविधिले वैज्ञानिक समुदाय र नीति निर्मातालाई आशावादी बनाएको छ। परम्परागत सुपरकम्प्युटरमा आधारित मौसम मोडेलभन्दा धेरै छिटो र कम खर्चिलो देखिएको यो प्रविधिले बाढी, आँधी, तुफान र अत्यधिक वर्षाजस्ता जोखिम पहिल्यै पहिचान गर्न सक्ने सम्भावना बढाएको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
पछिल्ला वर्षहरूमा विकसित भएका एआई आधारित मौसम मोडेलहरू, विशेषगरी मेसिन लर्निङ प्रयोग गर्ने प्रणालीहरूले दशकौँदेखि संकलन गरिएको उपग्रह, मौसम स्टेशन र महासागरसम्बन्धी डाटाबाट सिकेर मौसमको व्यवहार अनुमान गर्छन्। परम्परागत मोडेलले भौतिक समीकरणहरू समाधान गर्न घण्टौँ वा कहिलेकाहीँ दिनौँ समय लिने अवस्थामा, एआई मोडेलले केही मिनेटमै विश्वव्यापी पूर्वानुमान निकाल्न सक्छ।
वैज्ञानिक अनुसन्धानअनुसार, एआई मौसम मोडेलले तापक्रम, वर्षा, हावाको गति र वायुदाब जस्ता प्रमुख सूचकहरूमा धेरै अवस्थामा परम्परागत मोडेलसरह वा त्यसभन्दा राम्रो परिणाम दिएको देखिएको छ। उदाहरणका लागि, मध्यम अवधिको अर्थात् पाँचदेखि दस दिनसम्मको पूर्वानुमानमा एआई मोडेलले चरम मौसम घटनाको सम्भावना छिटो देखाउन सकेको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका छन्। यसले समयमै सतर्कता अपनाउन र क्षति न्यूनीकरण गर्न सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिएको छ।
मौसम विज्ञानमा प्रयोग हुने परम्परागत संख्यात्मक मोडेलहरू चलाउन विशाल सुपरकम्प्युटर आवश्यक पर्छ, जसको लागत अत्यधिक हुन्छ। एआई आधारित प्रणाली भने तुलनात्मक रूपमा साधारण कम्प्युटिङ संरचनामा पनि सञ्चालन गर्न सकिने भएकाले विकासशील देशका लागि विशेष उपयोगी मानिएको छ। वैज्ञानिकहरूको भनाइमा, सीमित स्रोत भएका देशहरूले पनि अब उन्नत मौसम पूर्वानुमान सेवामा पहुँच पाउन सक्ने अवस्था बन्दैछ।
नेपालजस्ता हिमाली र भौगोलिक रूपमा जटिल देशका लागि मौसम पूर्वानुमान अत्यन्तै संवेदनशील विषय हो। यहाँको भू–बनोटका कारण केही किलोमिटरको दूरीमै मौसममा ठूलो फरक देखिन्छ। एआई मोडेलले उच्च रिजोल्युसन डाटाबाट सिक्ने भएकाले स्थानीय स्तरको मौसम व्यवहार बुझ्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। जल तथा मौसम विज्ञानसँग सम्बन्धित विज्ञहरूका अनुसार, यदि यस्ता मोडेललाई स्थानीय डाटासँग मिलाएर प्रयोग गर्न सकियो भने बाढी र पहिरोको अग्रिम चेतावनी अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
वैज्ञानिक प्रक्रियाको दृष्टिले हेर्दा, एआई मौसम प्रणाली कुनै अनुमानमा आधारित होइन। यसले विगतका दशकौँका तथ्याङ्क, उपग्रह चित्र, रियल टाइम सेन्सर डाटा र महासागरीय अवस्थालाई विश्लेषण गरेर गणनात्मक ढाँचामा भविष्यको अवस्था निकाल्छ। यस्ता प्रणालीलाई निरन्तर नयाँ डाटा दिँदै जाँदा यसको सटीकता पनि क्रमशः बढ्दै जाने वैज्ञानिकहरूले स्पष्ट पारेका छन्।
तर एआई नै अन्तिम समाधान भने होइन। विज्ञहरूका अनुसार, एआई मोडेलले परम्परागत भौतिक मोडेललाई पूर्ण रूपमा विस्थापन गर्ने होइन, बरु पूरकको रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। विशेषगरी दीर्घकालीन जलवायु पूर्वानुमान र चरम घटनाको वैज्ञानिक व्याख्याका लागि भौतिक मोडेल अझै आवश्यक छन्। एआईले ती मोडेलको गति र पहुँच बढाउने भूमिका खेल्नेछ।
अन्तर्राष्ट्रिय मौसम संगठनहरू अहिले एआई र परम्परागत प्रणालीलाई एकीकृत गर्ने दिशामा काम गरिरहेका छन्। यसले विश्वव्यापी रूपमा मौसम पूर्वानुमान सेवाको गुणस्तर सुधार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। वैज्ञानिक समुदायका अनुसार, सही नीति, खुला डाटा साझेदारी र स्थानीय क्षमता विकाससँगै एआई आधारित मौसम विज्ञानले आगामी वर्षहरूमा लाखौँ मानिसको जीवन र सम्पत्ति जोगाउन योगदान दिन सक्छ।
मौसमको अनिश्चितताले बढाइरहेको जोखिमको सामना गर्न विज्ञानले नयाँ बाटो देखाइरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगले मौसम पूर्वानुमान अब केवल वैज्ञानिक प्रयोगशालाको विषय नभई जनजीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको प्रभावकारी उपकरण बन्दै गएको संकेत देखिएको छ।
